13.7.09

Ορθοπαιδική ή ορθοπεδική;

Είναι θλιβερό να διαπιστώνει κανείς πόσο παράλογα είναι τα επιχειρήματα αυτών που υποστηρίζουν τη γραφή ορθοπεδική ως ετυμολογική.

Ο Φωκίων Τοπάλης, υποστράτηγος ε.α.-φιλόλογος από τη Θεσσαλονίκη, σε επιστολή του στο Βήμα και την Καθημερινή γράφει:

«Ο όρος αυτός ως ιατρική ειδικότητα εισήχθη στη χώρα μας περί το τέλος της δεκαετίας 1950, ως "ορθοπεδική".

»Αιφνιδίως τα τελευταία χρόνια, με πρωτοβουλία ιατρών που μετεκπαιδεύθηκαν στην Αγγλία, προέκυψε μιμητικά ο όρος: "ορθοπαιδική". Λέγεται ότι το 1741 ο Γάλλος ιατρός Νικολά Αντρί, καθηγητής του Πανεπιστημίου των Παρισίων, έπλασε τον ανωτέρω όρο επειδή θεράπευε παιδιά με δυσπλασίες. Ο όρος στη Γαλλική αποδίδεται ως orthopédie ή orthopédique και στην Αγγλική ως orthopaedics (με τη δίφθογγο ae, λόγω ανάγκης σωστής προφοράς). Αν δεχθούμε όμως το νέο αυτό κατασκεύασμα, το οποίο διευρύνεται στις πινακίδες όλο και περισσοτέρων ιατρών στη χώρα μας θα έπρεπε συνεκδοχικά να δεχθούμε και τον όρο "ορθογεροντική"(!), διότι ανάγκη συνδρομής της ειδικότητας αυτής έχουν και ενήλικες και ιδιαίτερα γέροντες.

»Τα περισσότερα σοβαρά λεξικά και οι εγκυκλοπαίδειες της γλώσσας μας, με προεξάρχον το λεξικό του αειμνήστου καθηγητού της Φιλοσοφικής Σχολής των Πανεπιστημίων Θεσσαλονίκης και Αθηνών και ακαδημαϊκού Ιωάννη Σταματάκου, αναγράφουν τον όρο ως «Ορθοπεδική».

»Η ετυμολογία του: ορθός + πέδον (το πέδον = το έδαφος (από όπου και κράσπεδον, δάπεδον, πεδίον, πους κ.λπ.). Έτσι αποδίδεται σωστά η έννοια της λέξης, σημαίνουσας: "επανορθώνω ή αποκαθιστώ φυσικές ή επίκτητες σωματικές δυσπλασίες"».


Το επιχείρημα του Φ.Τ. σχετικά με την ορθογεροντική δεν στέκει. Στην προκειμένη περίπτωση ο επιστολογράφος συγχέει την τωρινή με την αρχική σημασία του όρου. Η σημερινή του σημασία δεν περιορίζεται σε παιδιά, σε αντίθεση με την πρώτη σημασία του. Ο Φ.Τ. προφανώς δεν έχει συνειδητοποιήσει ότι η ετυμολογική γραφή μιας λέξης μπορεί να βασίζεται στην αρχική της σημασία. Πράγματι, η γραφή ορθοπαιδική οφείλεται στη σημασία που είχε ο όρος στην αρχή. Το επιχείρημα του Φ.Τ. θα ήταν λογικό, μόνο αν επιλέγαμε τη γραφή ορθοπαιδική, για να αναφερθούμε σε μια ειδικότητα που σήμερα αφορά μόνο παιδιά. Σύμφωνα με τα προαναφερθέντα όμως, κάτι τέτοιο δεν ισχύει.

Επίσης, δεν μας ενδιαφέρει τι γράφουν «τα περισσότερα λεξικά», όταν το θέμα που μας απασχολεί είναι η ετυμολογική βάση μιας γραφής. Ακόμη και κανένα λεξικό να μην καταγράφει έναν τύπο στην κεφαλή του λήμματος, δεν αποκλείεται αυτός ο τύπος να είναι ετυμολογικά βάσιμος (αλλά να μην καταγράφεται λ.χ. γιατί δεν είναι ο συνηθέστερος ή γιατί δεν χρησιμοποιείται καθόλου).

Το Λεξικὸν τῆς Νέας Ἑλληνικῆς του Ιωάννη Σταματάκου, το οποίο εκδόθηκε στη δεκαετία του '50 (α' τόμος: 1952, β' τόμος: 1953, γ' τόμος: 1955), πράγματι γράφει ορθοπεδική. Αξίζει να σημειωθεί ότι τα λήμματα ορθοπεδική και ορθοπεδικός του νεοελληνικού λεξικού Σταματάκου δεν περιλαμβάνουν ετυμολογικές πληροφορίες και ότι σε αυτά δεν εξηγείται με ποιο κριτήριο έχουν επιλεγεί οι γραφές με ε. Και πάντως ο Σταματάκος δεν δικαιολογεί ετυμολογικά το ε στην ορθοπεδική και τον ορθοπεδικό.

Ακόμη, είναι αξιοσημείωτο ότι ένα μόνο σύγχρονο λεξικό της Νέας Ελληνικής -τουλάχιστον από όσα γνωρίζω- δικαιολογεί ετυμολογικά το ε του ορθοπεδικός. Πρόκειται για το Μείζον Ελληνικό Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη (βλ. λ.χ. τη δεύτερη έκδοση, του 1999), το οποίο ερμηνεύει ετυμολογικά το ορθοπεδικός από το «ορθός και πέδον (= έδαφος)». Η ετυμολογική αυτή εξήγηση είναι αβάσιμη· δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να τη στηρίζει. Ο Φ.Τ. στην επιστολή του μεταφέρει ή επαναλαμβάνει την ετυμολογία αυτή και φυσικά κάνει λάθος και αυτός.

Η ετυμολογία του όρου ορθοπαιδική εξηγείται σωστά -και αναλυτικά- σε πλαισιωμένο σχόλιο μετά το λήμμα ορθοπαιδικός / ορθοπεδικός του λεξικού Μπαμπινιώτη.

Από λεξικογραφική σκοπιά μάλιστα, καλό θα ήταν το αντίστοιχο λήμμα ενός νεοελληνικού λεξικού να περιλαμβάνει και τις δύο γραφές, ορθοπαιδική και ορθοπεδική, με το σκεπτικό ότι το λήμμα ενός λεξικού αντανακλά τη γλωσσική πραγματικότητα. Εφόσον πράγματι χρησιμοποιούνται παράλληλα και οι δύο γραφές της συγκεκριμένης λέξης, καλό θα είναι να καταγράφονται και οι δύο και ακόμη καλύτερα να εξηγείται ότι βασίζονται σε κριτήρια (στο ετυμολογικό κριτήριο η μία, στο κριτήριο της χρήσης η άλλη).

Σχετικοί σύνδεσμοι:
1) To a με umlaut στην Ορθοπαιδική
2) Λογικές ακροβασίες
3) Και πάλι για τη λέξη ορθοπαιδική

ΠΡΟΣΘΗΚΗ (19/3/2013)
Επισκέφθηκα αυτήν εδώ την ιστοσελίδα και διαπίστωσα ότι πρόκειται για ένα ακόμη διάτρητο κείμενο σχετικά με την ετυμολογία και τη γραφή της ορθοπαιδικής. Ο συντάκτης του άρθρου γράφει στην αρχή:


«Η σωστή και αποδεκτή στην ελληνική γλώσσα γραφή της λέξης “ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΗ” είναι με “Ε” και όχι με “ΑΙ” ως “ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ” γιατί οι ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΟΙ γιατροί δεν είναι “ΠΑΙΔΙΚΟΊ”, δεν είναι “ΠΑΙΔΙΑ”, δεν είναι “Μόνον για ΠΑΙΔΙΑ” και η σύγχρονη ειδικότητα της ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΗΣ δεν είναι “ΒΙΒΛΙΟ με οδηγίες για ΠΑΙΔΙΑ”... Άλλη η γαλλική ερμηνεία και ετυμολογία της γαλλικής λέξης “ORTHOPEDIE” σχετική με ένα “Βιβλίο για πρόληψη παραμορφώσεων στα παιδιά” που γράφτηκε από τον γάλλο γιατρό Nicolas Andry το 1741 με τίτλο «Traite [sic] d’orthopédie ou l’art de prevenir [sic] et corriger dans les enfants les difformités du corps» δηλαδή «Πραγματεία περί ορθοπαιδείας ή τέχνη της προλήψεως και διορθώσεως των σωματικών παραμορφώσεων στα παιδιά» και άλλη η ιστορία και η ετυμολογία της ελληνικής λέξης "ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΉ" που έχει αρχαιο-ελληνικές ρίζες και είναι η άμεσα παράγωγη λέξη του αρχαιοελληνικού ρήματος “ΟΡΘΟΠΕΔΩ” που σχηματίσθηκε από τις ελληνικές λέξεις “ΟΡΘΟΣ” (Ίσιος) και “ΠΕΔΩ” (Δένω, εμποδίζω, δεσμεύω)».

Τα έχουμε πει χίλιες φορές. Η σύγχρονη ορθοπαιδική δεν αφορά μόνο παιδιά, αλλά από εκεί ξεκίνησε και αυτό αντανακλά η γραφή με αι.


Όχι, δεν είναι άλλη η ετυμολογική προέλευση της γαλλικής και άλλη της ελληνικής λέξης. Δεν υπήρχε ελληνική λέξη ορθοπεδική πριν από τον Andry, η οποία μάλιστα να έχει αρχαιοελληνικές ρίζες. Δεν υπάρχει κανένα στοιχείο που να οδηγεί σε ετυμολογική σύνδεση του όρου ορθοπαιδική με τύπους όπως ορθοπεδώ ή πεδώ.


Ο αρθρογράφος για λόγους εντυπώσεων παραθέτει ένα κείμενο υπό τον τίτλο  «ΑΠΟΨΕΙΣ ΣΥΓΧΡΟΝΩΝ ΕΙΔΙΚΩΝ ΓΛΩΣΣΟΛΟΓΩΝ ( Προσωπική επικοινωνία, Φεβρ. 2013)». Λες και ο Α.-Φ. Χριστίδης π.χ., που ήταν υπέρ της γραφής ορθοπαιδική και δήλωνε κατηγορηματικά ότι η ορθοπαιδική δεν συνδέεται με την πέδη, δεν ήταν ειδικός γλωσσολόγος! (βλ. παρακάτω, το προτελευταίο σχόλιο) Και σύγχρονος, προσθέτω. Απεβίωσε το 2004, άρα θεωρείται ένας από τους σύγχρονους γλωσσολόγους. Ποιο είναι όμως το μεμπτό στην προκειμένη περίπτωση; Ο αρθρογράφος όλως τυχαίως παραλείπει να αναφέρει ποιο ήταν το ερώτημα, τι ρώτησε τους «σύγχρονους ειδικούς γλωσσολόγους». Τους ρώτησε ποια είναι η ετυμολογία της λέξης ή πώς προτιμούν οι ίδιοι να γράφεται; Είναι γνωστό ότι η ετυμολογική ορθογραφία δεν εφαρμόζεται απαρέγκλιτα, γιατί αλλιώς θα γράφαμε λ.χ. αγώρι αντί αγόρι. Το ερώτημα προς τον αρθρογράφο είναι απλό: Ποιος σύγχρονος ειδικός γλωσσολόγος υποστηρίζει τεκμηριωμένα ότι η ορθοπαιδική συνδέεται ετυμολογικά με την πέδη ή το ορθοποδώ; Ετυμολογικά! Άλλο θέμα πώς θα γραφεί η λέξη.



ΠΡΟΣΘΗΚΗ (21/3/2013)
Διαβάζουμε αμέσως παρακάτω:
«Οι ομόρριζες με την “ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΉ” ελληνικές λέξεις προϋπήρχαν του γάλλου γιατρού Andry και αυτό φαίνεται ότι δεν το γνώριζε ή δεν το έλαβε υπόψη του όταν συνέθεσε την λέξη “ORTHOPEDIE”, από το “ΟΡΘΟΣ” και “ΠΑΙΔΙΟΝ”». 
Ας του εξηγήσει κάποιος ότι ελληνικές λέξεις όπως ορθοποδώ, ορθοπεδώ, πέδη κ.λπ. δεν είναι ομόρριζες με την ορθοπαιδική, όπως και αν γραφεί η λέξη. Είναι σαφές ότι στη δημιουργία του όρου δεν εμπλέκεται κάποιος τύπος που να δικαιολογεί το ε με ετυμολογικά κριτήρια. Ας γράψει τη λέξη με ε, αλλά θα πρόκειται για απλοποιημένη γραφή. Όχι και να μας πληροφορεί ότι υπάρχουν «ετυμολογικά στοιχεία υπέρ της γραφής με ε που περιλαμβάνονται σε αρχαιοελληνικά κείμενα»! Δεν είναι ομόρριζα με τον επίμαχο όρο τα ορθόπους, ορθοποδούσιν, ορθοπεδώ και ορθοποδώ

36 σχόλια:

Αταίριαστος είπε...

Συμφωνώ με αυτά που γράφεις.
Απλά το πρόβλημα εδώ είναι ότι ο πολύς κόσμος αγνοεί πώς προέκυψε ο όρος και σκέφτεται "μα πώς το γράφουν με 'αι'; Από το ορθόν και το παιδί προέρχεται;" χωρίς να υποψιάζονται ότι όντως από εκεί προέρχεται. Είναι όπως το κτήριο που ναι μεν προέρχεται από το ευκτήριος οίκος κι όχι από το κτίζω αλλά είναι πολύ πιο εύκολο για τον μη ειδικό να κάνει το συσχετισμό 'κτίζω-κτίριο' και να θεωρήσει λάθος το ήτα.

Φοινικιστής είπε...

Και εγώ συμφωνώ με το σχόλιό σου. Είναι αναμενόμενο να αντιδρά και να σκέφτεται έτσι ο πολύς κόσμος.

Δυστυχώς όμως μερικοί δεν μπορούν να καταλάβουν ότι η ετυμολογική γραφή είναι με αι, μολονότι είναι -ας πούμε- πιο ειδικοί ή ενημερωμένοι (ο συγκεκριμένος επιστολογράφος υπογράφει και ως φιλόλογος). Έχουν διαβάσει για την ετυμολογία της λέξης, αλλά δεν πείθονται.

Μερικοί φιλόλογοι κ.ά. μάλλον δεν έχουν καταλάβει τι σημαίνει ετυμολογία. Για παράδειγμα, ο Φ.Τ. αποφαίνεται ότι η ορθοπαιδική / ορθοπεδική ετυμολογείται από τα ορθός + πέδον και προσθέτει ότι «έτσι αποδίδεται σωστά η έννοια της λέξης, [...]». Μα δεν γίνεται έτσι η ετυμολόγηση μιας λέξης. Τι θα πει «έτσι αποδίδεται σωστά η έννοια της λέξης»; Ετυμολογία είναι η αναγωγή στην αρχική μορφή ή σημασία μιας λέξης και όχι η «η σωστή απόδοση της έννοιας της λέξης».

Αστραδενή είπε...

Πολύ ενδιαφέρον κείμενο. Με απασχόλησε πολλές φορές το θέμα και δεν κρύβω πως το ορθοπαιδικός μου φαινόταν άσχημο πολύ.Όταν δεν ξέρεις...

Leximaniac είπε...

Η λέξη ορθοπαιδικός/ορθοπεδικός αποτελεί ΔΑΝΕΙΟ από άλλη γλώσσα (δεν υπήρξε ποτέ η λέξη ως έχει στα Ελληνικά, είναι δημιούργημα). Ως δάνειο λοιπόν θα πρέπει να γραφτεί με την απλούστερη δυνατή γραφή, άρα το "ε".

Φιλικά.

Φοινικιστής είπε...

Ευχαριστώ πολύ για τα σχόλιά σας.

Παραπέμπω σε ένα άρθρο του καθηγητή γλωσσολογίας Ευάγγελου Πετρούνια δημοσιευμένο στο περιοδικό της Ελληνικής Εταιρείας Χειρουργικής Ορθοπεδικής και Τραυματολογίας / Τ. 47, τ. 4, (1996).

Ο Ε.Π. γράφει μεταξύ άλλων: «στα γαλλικά, όπου πρωτοδημιουργήθηκε η λέξη, συνήθως το αρχαίο ελληνικό αι αποδίδεται με é. 'Ωστε οι 'Ελληνες δεν δανείστηκαν τη λέξη από τα γαλλικά, την είδαν γραμμένη με é και μάλλον γι' αυτό τον λόγο την έγραψαν με ε. 'Ισως δεν εμάντεψαν πως ετυμολογικά στηρίζεται στην αρχαία ελληνική λέξη παιδεία, ίσως δεν ήθελαν να την περιορίσουν ειδικά στη θεραπεία παιδιών. Δηλαδή η ελληνική λέξη βρίσκεται ανάμεσα στην κατηγορία των απευθείας δανείων και στην κατηγορία των "μεταφραστικών δανείων" [...]. Αν ήτανε καθαρά απευθείας δάνειο, θα ήταν ορτοπεντί• αν ήτανε καθαρά μεταφραστικό δάνειο, θα ήταν ορθοπαιδεία».

Επομένως, η ορθοπαιδική / ορθοπεδική δεν είναι άμεσο δάνειο από άλλη γλώσσα, όπως λ.χ. οι λέξεις πορτρέτο (< γαλλ. portrait), σεζόν (< γαλλ. saison) κ.ά., όπου εφαρμόζεται η αρχή της απλογράφησης των νεότερων δανείων.

Σύμφωνα με την τυπολογία που χρησιμοποιεί το λεξικό Μπαμπινιώτη κατά την παρουσίαση των δανείων,
στην περίπτωση της ορθοπαιδικής / ορθοπεδικής πρόκειται για «ελληνογενή ξένο όρο», δηλ. λόγια λέξη δημιουργημένη σε άλλη γλώσσα από συνθετικά στοιχεία της Ελληνικής. Στην ίδια κατηγορία ανήκει, για παράδειγμα, η φυλλοξήρα και η χλωροφύλλη.

Ούτε οι λέξεις φυλλοξήρα και χλωροφύλλη προϋπήρχαν στα Ελληνικά. Δημιουργήματα είναι και αυτές. Ωστόσο, γράφονται με βάση το κριτήριο της ετυμολογίας.

Βεβαίως, δεν παραγνωρίζω ότι η ορθοπαιδική / ορθοπεδική αποτελεί ειδική -ορθογραφικά- περίπτωση, όπως σωστά επισημαίνει ο hominid.

Δεν είναι μεμπτή η απλογράφηση της λέξης ορθοπαιδική με βάση κάποιο κριτήριο, όπως της συνηθέστερης χρήσης ή της παρετυμολογικής σύνδεσης με την πέδη. Κατακριτέα είναι η προσπάθεια να δικαιολογηθεί ετυμολογικά η γραφή ορθοπεδική. Η γραφή ορθοπεδική όμως δεν μπορεί να βασίζεται στο κριτήριο της απλογράφησης των νεότερων δανείων, γιατί –όπως προαναφέρθηκε– η ορθοπαιδική / ορθοπεδική δεν είναι άμεσο δάνειο, αποτελεί διαφορετική περίπτωση δανείου. Απλοποιούνται ορθογραφικά τα νεότερα άμεσα δάνεια.

Φοινικιστής είπε...

«Ορθοπεδική, Ορθοπαιδική ή Ορθοπαϊδική»

(επιστολή στην Καθημερινή)

as eon είπε...

Πειστικότατη ανάρτηση, με σαφές και τεκμηριωμένο σκεπτικό.
Όμως, ίσως το ζήτημα είναι να μην κάνουμε «δυσκολότερη» τη γραφή της νεοελληνικής γλώσσας. Νομίζω ότι η καθιέρωση απλούστερης γραφής, προς τη φωνητική, αποτελεί εκπαιδευτική και κοινωνική ανάγκη, άσχετη από την επιστημονική διερεύνηση της ετυμολογίας των λέξεων. Άσχετη και από τις παρετυμολογίες.

Φοινικιστής είπε...

Ευχαριστώ για το σχόλιο. Δεν διαφωνώ. Ανέκαθεν δεχόμουν το κριτήριο της χρήσης για τη γραφή ορισμένων λέξεων. Η αλήθεια είναι ότι με το πέρασμα των χρόνων έχω υιοθετήσει το κριτήριο αυτό σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό.

Φοινικιστής είπε...

«Ορθοπεδική»

(επιστολή στην Ελευθεροτυπία)

-----------------------------------

Ο παραλογισμός και ο ερασιτεχνισμός των οπαδών της ορθοπεδικής δεν έχουν όρια.

Για τον επιστολογράφο της Καθημερινής είναι περιττό να κάνω οποιαδήποτε αναφορά. Τα επιχειρήματά του έχουν διατυπωθεί από άλλους και έχουν ήδη αναιρεθεί.

Ο επιστολογράφος της Ελευθεροτυπίας γράφει μεταξύ άλλων:

«Από τα λίγα αλλά καλά ελληνικά που μάθαμε οι παλαιότεροι, η ορθοπεδική με ε δεν "επεκράτησε εσφαλμένα", -όπως φαίνεται- αλλά ετυμολογικά, γιατί στηρίχθηκε στο ρήμα πεδάω-ώ».

Τι θα πει «δεν "επεκράτησε εσφαλμένα", -όπως φαίνεται- αλλά ετυμολογικά»; Πράγματι επικράτησε εσφαλμένα. Αν συνδέθηκε με το πεδάω-ώ, τότε πρόκειται για παρετυμολογική σύνδεση.

Είναι απίστευτο αυτό που συμβαίνει. Δεν πρόκειται για αρθρογράφους, επιστολογράφους κτλ. που αγνοούν το θέμα. Έχουν διαβάσει -λ.χ. στο λεξικό Μπαμπινιώτη- ποια είναι η ετυμολογία της λέξης και παρ' όλα αυτά συνεχίζουν να λένε τα δικά τους. Δεν πείθονται! Δεν έχουν γλωσσολογικό τρόπο σκέψης, για να το πω έτσι.

someone είπε...

Δεν το είχα σκεφτεί ποτέ. Τώρα στον δρόμο βλέπω ταμπέλες γιατρών και κοιτάω πως το γράφουν. Μπαμπινιώτης for ever.

Ανώνυμος είπε...

Ορθοπαιδικοί ή πρθοπεδικοί, ας λέγωνται και ας γράφονται όπως τους αρέσει. Το ζητούμενο είναι αν οι όπως κι αν λέγονται, είναι καλά εκπαιδευμένοι, η πολιτεία τους παρέχει τα μέσα να κάνουν τη δουλειά τους, πληρώνονται επαρκώς για ό,τι κάνουν
Για τα παραπάνω φροντίζοντας οι έλληνες πολίτες, τότε και μόνον τότε θα τους επιτρεπόταν να γεμίζουν τα μπλογκς, μα τότε όχι με φιλολογικογλωσσικές δήθεν αρρητολεπτοπνευστίες, αλλά με ρωμαλέες επί του πρακτέου προτάσεις.
Μα ό,τι θέλει κόπο, σκέψη και αγώνα, αυτοί το αφήνουνε στην πάντα και ασχολούνται με τα παιχνιδιάρικα ετυμολογικούλια...
καλά, να μην παραπονιόμαστε όμως όταν ενώ οι άλλοι λαοί πετάνε εμείς έρπουμε.

Γιώργης Χολιαστός

Ανώνυμος είπε...

Νομίζω ότι -λεξικογραφικά- επιβάλλεται η διπλή καταγραφή, αφού αυτή είναι η ορθογραφική πραγματικότητα γύρω μας. Προσωπικά, αν και έχω πειστεί για την ορθή ετυμολόγηση με αι, συνεχίζω να χρησιμοποιώ το ε. Αιτίες: να μην ανοίξουμε νέους μπελάδες (εννοώ: να μη συμβάλω κατά το δικό μου μικρό μέτρο στους νέους μπελάδες που έχουν ήδη ξεκινήσει), να διατηρήσουμε την απλούστερη γραφή για την ευκολία μας και να τηρήσουμε τον κανόνα της μεταφοράς ξένων λέξεων με την απλούστερη μορφή.

Ευχαριστώ,

Δημήτρης Φύσσας

Ανώνυμος είπε...

Νομίζω ότι πρόκειται για ψυχαναγκασμό η προσπάθεια διατήρησης της ετυμολογικής γραφής. Εγώ είμαι υπέρ της παρετυμολογικής γραφής με ε. Αφού η ειδίκευση του ορθοπαιδικού σε παιδιά έχει παρέλθει, όταν μιλάμε για ορθοπαιδικό θα εννοούμε εκείνο το γιατρό του προπερασμένου αιώνα; Υπάρχει κάποιο πρόβλημα με αυτήν την προσέγγιση;

Η καινούρια παρετυμολογία θα είναι από το αρχ.
πεδέω: δένω με δεσμά, ιδίως τα πόδια κάποιου # βάζω στα δεσμά # δένω # εμποδίζω # συλλαμβάνω # κρατώ δυνατά, που παραπέμπει και στις τεχνικές που χρησιμοποιούν οι ορθοπεδικοί. Άλλωστε, αυτό το αι μόνο σύγχυση δημιουργεί σε όσους το πρωτοβλέπουν και ανόητες συζητήσεις ακολουθούν.

ορθοπεδικοί-ορθοπεδικοί-ορθοπεδικοί, πού θα πάει, θα το συνηθίσετε.

Φοινικιστής είπε...

Εγώ τουλάχιστον δεν προσπαθώ να διατηρηθεί η ετυμολογική γραφή (με αι). Σε συγχρονικό επίπεδο, απαντούν και οι δύο γραφές, η μη ετυμολογική (με ε), που είναι και η συνηθέστερη, και η ετυμολογική (με αι). Τα προαναφερθένα από τον ανώνυμο σχολιαστή, σύμφωνα με τα οποία η γραφή με ε είναι παρετυμολογική, με καλύπτουν και μου αρκούν. Η γραφή με αι μπορεί πράγματι να προκαλεί σύγχυση σε όσους την πρωτοβλέπουν, αλλά εγώ κρίνω, όπως έχω δικαίωμα, και τα επιχειρήματα μερικών επιστολογράφων που προσπαθούν να αποδείξουν ότι η γραφή με ε είναι η ετυμολογική. Η λέξη σύγχυση χαρακτηρίζει τα λεγόμενα και τα γραφόμενά τους. Επομένως, κρίνω και αυτό. Με ενδιαφέρει και ο μη ορθολογικός και μη γλωσσολογικός τρόπος με τον οποίο προσεγγίζεται ένα γλωσσικό θέμα, όπως το συζητούμενο.

Το «ορθοπεδικοί-ορθοπεδικοί-ορθοπεδικοί, πού θα πάει, θα το συνηθίσετε» δεν με αφορά και δεν με αγγίζει. Θεωρώ αστείο να απευθύνεται σε μένα. Είναι σαφές το τι υποστηρίζω. Ασχολούμαι κυρίως με την ετυμολογική πλευρά του θέματος και δευτερευόντως με τη γραφή της λέξης σε συγχρονικό επίπεδο.

Ανώνυμος είπε...

Και οι δύο λέξεις είναι ετυμολογικώς σωστές αλλά η κάθε μία έχει την δική της σημασία. Οροπαιδική = ορθή παιδεία = ορθή διαπαιδαγώγηση. Ορθοπεδική = ορθή πέδη. Ας δούμε τι αναφέρουν τα αρχαία λεξικά και ετυμολογικά μέσα στο T.L.G..
Πέδη, ἡ δέσμη, παρὰ τὸ πεδῶ, τὸ δεσμῶ, πεδήσω• τοῦ το παρὰ τὸ ποὺς ποδὸς. γίνεται ποδῶ, καὶ τροπῇ τοῦ ο εἰς ε πεδῶ πεδήσω• πεδῆσαι γὰρ κυρίως τὸ τοὺς πόδας δεσμῆσαι.
Πέδη, παρὰ τὸ πιέζειν τοὺς πόδας.
Πέδη: Σημαίνει τοὺς δεσμούς• ὡς οἶμαι, παρὰ τὸ δέω ἔδη καὶ πέδη• ἢ παρὰ τὸ πιέζειν τοὺς πόδας. Ἰλιάδος νʹ, Ἀμφὶ δὲ ποσσὶ πέδας ἔβαλεν. Ἢ παρὰ τὸ πεδῶ πεδήσω• τοῦτο παρὰ τὸ ποὺς ποδὸς γίνεται ποδῶ• καὶ τροπῇ τοῦ ο εἰς ε, πεδῶ•

Φοινικιστής είπε...

Μόνο η γραφή ορθοπαιδική είναι ετυμολογικά σωστή. Τα αρχαία λεξικά καταγράφουν, φυσικά, τη λέξη πέδη, αλλά όχι βεβαίως τη λέξη ορθοπαιδική, που είναι νεότερη. Δεν υπάρχει ορθοπεδική σε ελληνικό κείμενο πριν από το 1741. Όλοι εσείς οι υποστηρικές της γραφής ορθοπεδική ως ετυμολογικά σωστής αποδεικνύετε συνεχώς τη γλωσσολογική σας άγνοια, μερικοί μάλιστα από εσάς και την έλλειψη ενημέρωσης για θέματα που έχουν ήδη συζητηθεί -έχει ήδη συζητηθεί τι γράφουν τα αρχαία λεξικά και έχουμε ήδη απαντήσει σχετικά (δες τους συνδέσμους παραπάνω).

Ανώνυμος είπε...

έχετε σκεφτεί την πιθανότητα, ο Νικολά Αντρί να έπλασε τον όρο αναφερόμενος σε θεραπείες παιδιών με δυσπλασίες αλλά έχοντας στο νου του το ρήμα πεδώ; Δηλαδή, να δημιούργησε τον όρο για εκείνες τις ασθένειες που απαιτούσαν επαναφορά στη φυσική κατάσταση με δεσίματα, νάρθηκες κτλ όπως οι δυσπλασίες των ποδιών, αρκετά συχνών τότε και οι οποίες ασθένειες αφορούσαν -συμπτωματικά και σε μεγάλο βαθμό- παιδιά, διότι τότε αρχίζει να αντιμετωπίζει κάποιος τέτοιες ασθένειες; Ο όρος θα αφορούσε λοιπόν, την ασθένεια (=πεδώ) και όχι τον πάσχοντα (=παιδί)

Φοινικιστής είπε...

Αντί να κάνουμε υποθέσεις για το τι είχε στον νου του, είναι πιο ασφαλές να βασιστούμε σε αυτό που γράφει. Ο Andry ομολογεί ότι έπλασε τη λέξη με βάση τα ορθός και παιδίον. Να λοιπόν τι είχε στον νου του.

Ανώνυμος είπε...

Αφού δεν μας άφησε κανένας Αρχαίος μας κανένα σύγγραμα περί Ορθοπεδικής το Ορθοπαιδική σε ανάμνηση του έργου του Αντρί που μνημονεύει την Ελληνική καταγωγή του Παιδίον μου φαίνεται καλύτερο. Όπως και να έχει πάντως ας μάθουν να κάνουν καλά τη δουλειά τους οι κ.κ. Ορθοπαιδικοί ή Ορθοπεδικοί και ας το αφήσουμε το θέμα για ανέκδοτο στην Ιατρική και Γλωσσολογία ...

Δημήτριος είπε...

Προς Φοινικιστή:

Χαίρετε!

Έχετε κάποια παραπομπή σχετικά με τον Andry και την ομολογία του ότι έπλασε τη λέξη με βάση τα ορθός και παιδίον; Δεν προσπαθώ να σας αντικρούσω απλώς με ενδιαφέρει τα επιχειρήματα να στηρίζονται από απτές αποδείξεις, ώστε να μην υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία και περιθώρια "παρερμηνειών" από τους γνωστούς επιτήδειους.

Σας ευχαριστώ!

Φοινικιστής είπε...

Δείτε στο λεξικό Μπαμπινιώτη το σχετικό σχόλιο, που αρχίζει έτσι:

«ορθοπαιδική ή ορθοπεδική; Τον όρο ορθοπαιδική έπλασε το 1741 ο Γάλλος γιατρός Nicolas Andry (1658-1742), καθηγητής στο Πανεπιστήμιο των Παρισίων, στο έργο του Traité d'orthopédie ou l'art de prévenir et corriger dans les enfants les difformités du corps (Πραγματεία περί ορθοπαιδίας ή προλήψεως και θεραπείας των σωματικών δυσπλασιών στα παιδιά)».

Orestis είπε...

Εγώ δέχομαι ότι η ορθή ετυμολογία με βάση τα ιστορικά δεδομένα είναι η ορθοπαιδική.

Εν τούτοις, με απασχολούν κάποια ζητηματάκια (δεν είμαι γλωσσολόγος ή φιλόλογος, το ξεκαθαρίζω):

1) Ετυμολογικά, συνηθίζεται η κατασκευή τέτοιας μορφής σύνθετης λέξης από επίθετο + ουσιαστικό; Μήπως πρόκειται περί γραμματικού λάθους, που συντηρείται απλά και μόνο για ιστορικούς λόγους, ενώ θα έπρεπε, με τη δεδομένη ιστορική σημασία, να λέγεται, ξέρω 'γω "παιδοορθική" ή "παιδοανορθωτική";

1.α) Επιπλέον, μήπως υπάρχει και ολίγον τι από νοηματικό πρόβλημα στην λεξούλα του κου Andry; Μήπως ετυμολόγησε "πειρατικά" τη λέξη του από το ορθός + παιδίον, ενώ η λέξη που χρησιμοποίησε προέρχεται από το παιδεύω ;

2) Δεδομένου ότι η παρετυμολογική γραφή μπορεί εύκολα να εξηγηθεί και μάλιστα, με τις δεδομένες επιστημονικές προόδους αποδίδει καλύτερα το αντικείμενο της επιστήμης, μήπως θα έπρεπε να προτιμηθεί; Γιατί θα πρέπει να διατηρείται ένας νεολογισμός, ο οποίος προέκυψε με βάση τη "μόδα" της ελληνοπρέπειας της εποχής;

3) Στο εξωτερικό δεν ασχολούνται και πολύ με την ορθογραφία, ούτως ή άλλως, βλέπεις και orthopedics και orthopaedics.

Επαναλαμβάνω, δεν είμαι ειδικός, αλλά μου φαίνεται ενδιαφέρουσα η συγκεκριμένη ιστορία και ανήκω στους οπαδούς της υποστηρίζουσας το νόημα, ετυμολογίας.

Ανώνυμος είπε...

http://hellenic-orthopaedics.blogspot.gr/2010/03/blog-post_31.html

Φοινικιστής είπε...

Ανώνυμε, οι αναφερόμενοι σχετικοί σύνδεσμοι στο τέλος του αρχικού κειμένου παραπέμπουν σε κείμενα με απαντήσεις για όλα. Νομίζω ότι το θέμα έχει εξαντληθεί.

Ανώνυμος είπε...

Δυστυχώς έχει αγνοηθεί ακόμη και από 1-2 σύγχρονους "ειδικούς" γλωσσολόγους που δεν έψαξαν σε βάθος το θέμα ότι το ρήμα "ΟΡΘΟΠΕΔΩ" και τα παράγωγά του προϋπήρχαν του γάλλου γιατρού Αndry (1741), ο οποίος προφανώς δεν το γνώριζε αλλά ήξερε μόνον και χρησιμοποίησε την ελληνική λέξη "παιδίον" μιας και το βιβλίο του αφορούσε σε παιδιά. Η λέξη ¨ΟΡΘΟΠΟΔΟΥΣΙΝ" στην Αγία Γραφή δεν είναι από το ορθοπο(ε)δώ; Από ποιό ρήμα προέρχεται; Aπό το "ορθοπαιδώ" ή "ορθοπαιδίζω" ; H αρχαιοελληνική λέξη "ΟΡΘΟΠΟΥΣ" δεν είναι παράγωγη λέξη του αρχαιοελληνικού ρήματος "ΟΡΘΟΠΟ(Ε)ΔΩ" ; H ελληνική λέξη "ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΗ" δεν είναι η παράγωγη λέξη του ρήματος "ΟΡΘΟΠΟΔΩ" ή "ΟΡΘΟΠΕΔΩ"; Πρέπει να αγνοήσουμε την αρχαιοελληνική ετυμολογία της γιατί ένας γάλλος δεν ήξερε τις ρίζες της λέξης ;

Ανώνυμος είπε...

Την λέξη “ΟΡΘΟΠΕΔ-ΙΚΗ” την χρησιμοποιούμε στην ελληνική γλώσσα με ότι σχετίζεται με “ΟΡΘΟΠΕΔΗΣΗ”, από το αρχαιοελληνικό ρήμα “ΟΡΘΟΠΟ(Ε)ΔΩ”, και για διόρθωση παραμορφώσεων και ορθή στάση και βάδιση και στα ΖΩΑ και για αντικείμενα που σχετίζονται με αυτά π.χ. ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΟΙ ΝΑΡΘΗΚΕΣ για ΣΚΥΛΟΥΣ και ΓΑΤΕΣ στην ΚΤΗΝΙΑΤΡΙΚΗ. Δεν αλλοιώνουμε την έννοια αυτών των λέξεων με το να χρησιμοποιούμε και για αυτά τον όρο “ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΟΙ ΝΑΡΘΗΚΕΣ” ΓΙΑ ΣΚΥΛΟΥΣ ΚΑΙ ΓΑΤΕΣ” σύμφωνα με την τροποποίηση στην λέξη που πρότεινε για όλες τις περιπτώσεις τα τελευταία χρόνια η ελληνική ορθοπαι(ε)δική εταιρεία δηλαδή το “ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ” με “ΑΙ”; Η μήπως είναι και τα ζώα κατά κάποιο τρόπο ΠΑΙΔΙΑ... μας για να τα συνδέουμε και αυτά με τον όρο “ΟΡΘΟΠΑΙΔΙΚΗ” από το “ΠΑΙΔΙ”; Η μήπως πρέπει να χρησιμοποιούμε το “ΑΙ” για τους ορθοπεδικούς και για τα ζώα το “Ε”;
Η απλή λογική εννοιολογική σκέψη οδηγεί στην σωστή λέξη “ΟΡΘΟΠΕΔΙΚΗ” για όλες τις περιπτώσεις. Δεν έχει σχέση η σωστή γραφή της λέξης στην σύγχρονη ελληνική γλώσσα με ότι ανέφερε εσφαλμένα και χωρίς πλήρη γνώση όλων των ετυμολογικών στοιχείων που σχετίζονται με την λέξη ένας γάλλος γιατρός που έγραψε λέξη σχετική μόνον με ΠΑΙΔΙΑ !

Panagiotis Grigoreas είπε...

Δανεική ή όχι η λέξη από τους ξένους, ποιός είπε ότι απαγορεύεται οι έλληνες να συνθέτουν νέες λέξεις για την απόδοση νέων εννοιών; Δηλαδή εάν οι γάλλοι αντί για orthopedie επέλεγαν xyz, εσείς οι ορθοπεδικοί θα γράφατε xyz στις ταμπέλες σας, επειδή η λέξη είναι "δανεική"; Δεν αντιλαμβάνομαι αυτή την αυτοκτονική τυπολατρεία.
Προσωπικά θα προτιμούσα Ορθοπεδική, γιατί: Ορθόν : "σωστό", Πέδη : "φρένο", "εμπόδιο". Αυτή δεν είναι η έννοια ενός νάρθηκα ας πούμε; Θέτει τα σωστά 'εμπόδια'/'περιορισμούς' στις κινήσεις στο ανθρώπινο σώμα. Όπως πχ το χρησιμοποιούμε στην λέξη "χειροπέδη".

Φοινικιστής είπε...

Δεν μας ενδιαφέρει εδώ το ορθοποδώ αλλά η ορθοπαιδική. Δεν υπάρχει «ελληνική λέξη ορθοπεδική», και μάλιστα παράγωγη του ορθοποδώ. Τη λέξη δημιούργησε ο Andry.

Φοινικιστής είπε...

«Η απλή λογική εννοιολογική σκέψη» σας δεν είναι τίποτε άλλο από σύγχυση συγχρονίας και διαχρονίας, πράγμα που αποτελεί λάθος στην ανάλυση γλωσσικών θεμάτων. Το αι στον όρο ορθοπαιδική έχει ετυμολογική βάση. Ο επιστημονικός αυτός όρος δεν προέρχεται από το ορθοποδώ -- πρέπει να το καταλάβετε. Άλλωστε, ο σχετικός κλάδος δεν περιορίζεται σε ό,τι αφορά τα πόδια και την ορθή στάση και βάδιση.

Φοινικιστής είπε...

Δεν απαγορεύεται οι Έλληνες να συνθέτουν νέες λέξεις για την απόδοση νέων εννοιών, μόνο που τη συγκεκριμένη λέξη τη δημιούργησε Γάλλος. Δεν αντιλαμβάνομαι τι είναι αυτοκτονικό εδώ. Τα σχετικά με τον νάρθηκα αποτελούν μια εκ των υστέρων ερμηνεία. Η ετυμολογία του όρου είναι γνωστή. Τη λέξη έπλασε ο Andry. Δεν συνδέεται ετυμολογικά με τη χειροπέδη.

Ανώνυμος είπε...

Στο αναλυτικότατο σχετικό άρθρο http://www.orthopedicsvsorthopaedics.blogspot.gr/
θα βρείτε τι πιστεύουν οι σύγχρονοι γλωσσολόγοι μας για το θέμα. Δεν έγραψε ο γάλλος Αndry την λέξη “ορθοπαιδική” αλλά την λέξη “orthopedie”. Aκόμη και με βάση την γαλλική λέξη και την γαλλική ετυμολογία πρέπει να γράφεται και να αποδίδεται στην νέα ελληνική γλώσσα με “ε” !

Ανώνυμος είπε...

Το επίθετο που βγαίνει από την λέξη "ορθοπεδία" είναι το "ορθοπεδικός" με "ε" και από την λέξη "ορθοπαιδεία" η λέξη "ορθοπαιδευτικός" και όχι η λέξη "ορθοπαιδικός", όπως από το εκ και παιδεία ο εκπαιδευτικός και όχι ο "εκπαιδικός"!. Δεν μπορεί κάποιος ενήλικας να χαρακτηρίζεται "παιδικός". Είναι θέμα λογικών συνειρμών για αυτό απορούν όλοι με την λέξη "ορθοπαιδικός"!

Φοινικιστής είπε...

Προς Ανώνυμο (15/3/13 19:42):

Δεν είπαμε ότι ο Αndry έγραψε τη λέξη ορθοπαιδική. Φυσικά και έπλασε μια γαλλική λέξη, με ελληνικά όμως συνθετικά. Όπως ο ίδιος ομολογεί, το δεύτερο συνθετικό είναι το παιδίον.

Ως προς την απλογράφηση νεότερων δανείων, ισχύει το παραπάνω σχόλιό μου (23/7/09 13:46). Δεν θα το επαναλάβω. Η ορθοπαιδική δεν είναι τέτοια περίπτωση, αλλά ελληνογενής ξένος όρος.

Επίσης, το Λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη προτιμά τη γραφή με ε, χωρίς όμως να αρνείται ότι η ετυμολογική προέλευση της λέξης είναι αυτή που λέμε εμείς. Και βέβαια, σε καμιά περίπτωση ένα τόσο σοβαρό λεξικό δεν υιοθετεί τις παρετυμολογίες διαφόρων ερασιτεχνών του διαδικτύου, λ.χ. τη σύνδεση του επίμαχου όρου με το ορθοποδώ. Είναι άλλο θέμα η ετυμολογική προέλευση μιας λέξης και άλλο η γραφή της. Αυτά τα δύο δεν αντιστοιχούν πάντα, λ.χ. γράφουμε τραβώ, χωρίς να είναι ετυμολογικά βάσιμο το β. «Το Λεξικό Τριανταφυλλίδη (ΛΚΝ) φαίνεται να προκρίνει την απλούστερη απόδοση, χωρίς να αναφέρεται πιο αναλυτικά σε ζητήματα ετυμολογίας». Τι σημαίνει αυτό; Ότι η ετυμολογική γραφή είναι με αι, ενώ η απλούστερη με ε.

Φοινικιστής είπε...

Προς Ανώνυμο (16/3/13 15:43):

Δεν συζητάμε ποιος τύπος είναι μορφολογικά σωστός ή εσφαλμένος. Είναι γνωστό ότι μερικοί ελληνογενείς ξένοι όροι δεν προσαρμόζονται σε κανόνες της Ελληνικής. Το θέμα είναι αν έχει ετυμολογική βάση το αι ή το ε στην προκειμένη περίπτωση. Και είναι προφανές ότι ετυμολογικά βάσιμο είναι το αι. Η γραφή με ε είναι απλοποιημένη.

Και κανείς ενήλικας δεν χαρακτηρίζεται παιδικός. Απλώς η ορθοπαιδική ξεκίνησε ως κλάδος προσανατολισμένος σε παιδιά. Προφανώς ξενίζει πολλούς η γραφή με αι, δεν απορούν όμως όλοι.

Φοινικιστής είπε...

Τέλος, ας σημειωθεί ότι ο καθηγητής γλωσσολογίας στο ΑΠΘ Α.-Φ. Χριστίδης σε άρθρο του (περιοδικό Ελληνικής Εταιρείας Χειρουργικής Ορθοπεδικής και Τραυματολογίας, τόμος 47, 1996) επισημαίνει κατηγορηματικά για την ορθοπαιδική:

«Είναι σαφές ότι στη δημιουργία του όρου δεν εμπλέκεται η πέδη».

Επίσης:

«Στη συγκεκριμένη περίπτωση η προσωπική μου προτίμηση κλίνει υπέρ της γραφής "ορθοπαιδική", στο βαθμό που αντανακλά πιστότερα την προέλευση του όρου, ως νεολογισμού που δημιουργήθηκε στη Δύση με συγκεκριμένο ελληνικό λεξιλογικό υλικό».

Το άρθρο αυτό κυκλοφορεί στο διαδίκτυο μαζί με δύο ακόμη δημοσιεύματα στο ίδιο περιοδικό, του Γ. Μπαμπινιώτη και του Ε. Πετρούνια (βάλτε στο google τις σχετικές λέξεις-κλειδιά).

Φοινικιστής είπε...

Τα σχόλια στην παρούσα ανάρτηση απενεργοποιούνται εξαιτίας της υβριστικής συμπεριφοράς ενός ανώνυμου σχολιαστή. Το θέμα έχει εξαντληθεί, έχω δώσει εξαντλητικές απαντήσεις για όλα, χρόνια τώρα, και μάλιστα δεν λογόκρινα κανένα σχόλιο σχετικό με το θέμα. Δεν ανέχομαι όμως να με βρίζουν ούτε δημόσια ούτε σε σχόλια που τελικά δεν δημοσιεύω ως υβριστικά.